De Frans-Litouwse filosoof Emmanuel Levinas (1906–1995) merkte op dat veel filosofen iuitgingen van het individu, het ‘ik’. Levinas vond dat juist de ontmoeting met een ander mens centraal moet staan. Volgens hem worden wij pas echt mens in de relatie met anderen.
Een belangrijk begrip in zijn filosofie is het gelaat van de Ander. Daarmee bedoelt Levinas niet simpelweg iemands gezicht. Het gelaat verwijst naar de kwetsbaarheid, menselijkheid en uniekheid van een ander persoon. Wanneer we een ander mens ontmoeten, zien we niet zomaar een object of een ding, maar iemand die kan lijden, hopen en kwetsbaar is.
Volgens Levinas doet het gelaat van de Ander een beroep/appèl op ons. Zonder woorden lijkt het gelaat te zeggen: “Laat mij niet in de steek.” Of, in Levinas’ beroemde formulering: “Gij zult niet doden.” Dit betekent niet alleen dat je iemand niet letterlijk mag doden, maar ook dat je een ander niet mag negeren, vernederen of aan zijn lot mag overlaten.
De Ander is volgens Levinas altijd meer dan wij kunnen begrijpen. We kunnen een ander mens nooit volledig kennen of verklaren. Juist daarom verdient ieder mens respect. In het gelaat van de Ander herkennen we iets dat boven onszelf uitstijgt: een vorm van menselijke waardigheid die niet afhankelijk is van prestaties, uiterlijk of iets anders.
Levinas verbindt menselijkheid daarom aan verantwoordelijkheid. Wij worden pas werkelijk mens wanneer wij ons aangesproken voelen door de kwetsbaarheid van anderen en bereid zijn verantwoordelijkheid voor hen te dragen.
Zijn filosofie werd sterk beïnvloed door zijn ervaringen tijdens de Tweede Wereldoorlog. De verschrikkingen van oorlog en ontmenselijking maakten voor hem duidelijk hoe belangrijk het is om de waardigheid van ieder mens te erkennen.
Auteur: A. Bulder