Wanneer is een samenleving rechtvaardig? Dat is de centrale vraag van de Amerikaanse filosoof. Volgens John Rawls (1921-2002) kun je daar alleen eerlijk over nadenken als je je eigen positie even vergeet. We gebruiken hiervoor het gedachte-experiment de sluier der onwetendheid.
Stel je voor dat je samen met anderen een nieuwe samenleving mag ontwerpen. Jullie bepalen de regels: hoeveel vrijheid mensen krijgen, hoe geld wordt verdeeld, hoe onderwijs en zorg zijn geregeld. Maar er is één bijzondere voorwaarde: je weet nog niet wie jij zelf zult zijn in die samenleving. Je weet niet of je rijk of arm zult zijn, gezond of ziek, hoogopgeleid of niet. Je weet zelfs niet of je tot een meerderheid of minderheid zult behoren. Het enige wat je weet is dat je mens bent! Je zit dan in de originele positie.
Het gedachte-experiment wat je hier uitvoerde noemt Rawls de sluier der onwetendheid. Achter deze sluier kies je regels zonder te weten wat jouw eigen plek zal zijn. Je weet immers niets meer dan dat je een mens bent! Juist daardoor zul je volgens Rawls kiezen voor eerlijke regels. Want je zou zomaar bij de minst bevoordeelden kunnen horen…
Twee principes
Rawls denkt dat mensen achter die sluier twee belangrijke principes of regels zouden kiezen.
Het eerste principe is dat iedereen basisrechten en basisvrijheden moet hebben. Denk aan vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst en het recht om mee te doen aan politieke besluitvorming. Deze basisrechten en basisvrijheden zijn zo belangrijk, dat deze nooit opgeofferd mogen worden.
Het tweede principe gaat over ongelijkheid. Rawls vindt niet dat iedereen precies evenveel moet hebben. Ongelijkheid hoeft niet erg te zijn, maar alleen als die in het voordeel is van de minst bedeelden. Dus diegene die het minst hebben moeten er ook op vooruitgaan. Dit heet het verschilprincipe. Verschil is oké als diegene die het minst hebben ook er een voordeel(tje) aan hebben.
Verdelende rechtvaardigheid
Rawls’ theorie gaat dus over verdelende rechtvaardigheid: hoe verdelen we kansen, geld en macht op een eerlijke manier?
Stel bijvoorbeeld dat je kunt kiezen tussen twee samenlevingen:
- In de eerste samenleving verdient iedereen evenveel.
- In de tweede samenleving zijn er grote inkomensverschillen. Maar de armste mensen verdienen daar alsnog méér dan in de eerste samenleving.
Volgens Rawls zou je voor de tweede samenleving kiezen, omdat de armste mensen daar beter af zijn.
Zou jij achter de sluier van onwetendheid kiezen voor volledige gelijkheid? Of voor ongelijkheid die de armsten helpt?