Kan wetenschap volledig waardevrij zijn? Met andere woorden: moet wetenschap zich alleen bezighouden met feiten, of mogen wetenschappers ook zeggen wat we zouden moeten doen?
De Duitse socioloog Max Weber (1864–1920) verdedigde het idee van waardevrije wetenschap. Volgens Weber moet wetenschap zich richten op het beschrijven en verklaren van de werkelijkheid. Wetenschappers moeten dus feitelijke uitspraken doen, geen normatieve oordelen. Een socioloog kan bijvoorbeeld onderzoeken hoe verschillende culturen functioneren, maar hoort volgens Weber niet te zeggen welke cultuur beter is.
Dit idee hangt samen met het onderscheid tussen ‘is’ en ‘ought’.
- Is: een feitelijke uitspraak over hoe de wereld is.
- Ought: een normatieve uitspraak over hoe de wereld zou moeten zijn.
Bijvoorbeeld:
- “Roken vergroot de kans op longziektes.” → feitelijke uitspraak (is).
- “Mensen moeten stoppen met roken.” → normatieve uitspraak (ought).
Volgens het principe van de is/ought fallacy mag je niet zomaar uit een feit afleiden wat mensen zouden moeten doen. Alleen omdat iets zo is, volgt daar niet automatisch uit hoe het zou moeten zijn.
Toch denken sommige filosofen dat wetenschap nooit helemaal waardevrij kan zijn. Onderzoek wordt namelijk uitgevoerd door mensen en instellingen met bepaalde belangen. Denk bijvoorbeeld aan onderzoek dat wordt gefinancierd door bedrijven, zoals de tabaksindustrie. Ook bepalen wetenschappers zelf welke vragen ze onderzoeken en welke resultaten belangrijk zijn. Daarnaast kunnen wetenschappelijke ontdekkingen grote maatschappelijke gevolgen hebben, bijvoorbeeld bij discussies over klonen, genetische technologie of klimaatbeleid.
Daarom stellen critici dat waarden en belangen vaak toch een rol spelen in wetenschap, zelfs als wetenschappers proberen zo objectief mogelijk te werken.
Auteur: A. Bulder