In de wetenschapsfilosofie spelen redeneringen een belangrijke rol. Filosofen hebben nagedacht over hoe we van waarnemingen en aannames tot kennis kunnen komen. Twee belangrijke vormen van redeneren zijn deductie en inductie.
Deductie (Aristoteles)
De Griekse filosoof Aristoteles werkte een manier van redeneren uit die we deductie noemen. Bij deductie redeneer je van het algemene naar het specifieke. Je begint met algemene uitspraken en trekt daaruit een conclusie over een concreet geval.
Bij deductieve redeneringen spelen axioma’s een belangrijke rol. Een axioma is een aanname die niet bewezen wordt, maar waarvan we simpelweg aannemen dat die klopt.
Een klassiek voorbeeld:
- Alle mensen zijn sterfelijk. (premisse/soms als axioma gezien)
- Socrates is een mens. (premisse)
- Dus: Socrates is sterfelijk. (conclusie)
Een premisse is een stelling waar je van uitgaat in een redenering. Bij deductie moet de conclusie logisch volgen uit de premissen. Als dat zo is, noemen we de redenering geldig. Dat betekent echter nog niet automatisch dat de conclusie ook waar is. Waarheid gaat namelijk over hoe de wereld werkelijk is, terwijl geldigheid alleen gaat over de logische structuur van de redenering.
Een belangrijke vraag blijft daarom: hoe weten we of onze axioma’s en premissen wel kloppen?
Inductie (Francis Bacon)
De filosoof Francis Bacon (1561-1626) vond dat wetenschappers niet alleen vanuit algemene aannames moeten redeneren. Volgens hem kon deductief denken leiden tot dogmatisch (vooringenomen) denken. Daarom pleitte hij voor een andere methode: inductie.
Bij inductie redeneer je van het specifieke naar het algemene. Je kijkt eerst naar veel waarnemingen en probeert daaruit een algemene regel af te leiden.
Bijvoorbeeld:
- We zien veel zwanen en ze zijn allemaal wit. (specifieke gevallen)
- Daarom concluderen we: zwanen zijn wit. (algemene wet/conclusie)
Maar inductieve conclusies zijn nooit helemaal zeker. Als we ooit een zwarte zwaan tegenkomen, moeten we onze algemene regel aanpassen.
Hume’s inductieprobleem
De Schotse filosoof David Hume wees op een belangrijk probleem van inductieve redeneringen. Volgens hem kun je van een eindig aantal waarnemingen nooit met logische zekerheid een algemene wet afleiden. Dat iets in het verleden steeds zo was, betekent niet dat het in de toekomst ook zo zal zijn. Dit staat bekend als het inductieprobleem. Het laat zien dat veel wetenschappelijke kennis gebaseerd is op gewoontevorming en waarschijnlijkheid in plaats van absolute zekerheid.
Samen laten deductie en inductie zien hoe wetenschappers proberen betrouwbare kennis over de wereld te verkrijgen, maar ook dat elke methode haar eigen sterke punten en beperkingen heeft.
Auteur: A. Bulder