Is wetenschap tegenwoordig beter dan vroeger? Door de geschiedenis heen zijn wetenschappelijke ideeën vaak veranderd. Zo dachten veel wetenschappers in de tijd van Aristoteles dat de aarde het middelpunt van het heelal was (geocentrisme). Later stelden Copernicus en Galilei dat juist de zon in het middelpunt staat (heliocentrisme). Daarna kwamen weer nieuwe theorieën van Newton, Einstein en later de kwantumtheorie.
Maar betekent dit dat eerdere wetenschap simpelweg fout was? De Amerikaanse natuurkundige en wetenschapsfilosoof Thomas Kuhn dacht dat de ontwikkeling van wetenschap ingewikkelder verloopt.
In zijn boek De structuur van wetenschappelijke revoluties (1962) stelde Kuhn dat wetenschap niet voortdurend stap voor stap vooruit gaat. Volgens hem werkt wetenschap meestal binnen een paradigma: een gedeeld denkkader waarin wetenschappers bepaalde aannames, methoden en theorieën delen. Je kunt een paradigma zien als een soort “wetenschapsbril” waardoor onderzoekers naar de wereld kijken.
Binnen zo’n paradigma doen wetenschappers wat Kuhn normale wetenschap noemt: ze proberen puzzels op te lossen en kennis uit te breiden binnen het bestaande denkkader. In deze fase kan er wel vooruitgang zijn, maar alleen binnen het paradigma.
Soms ontstaan er echter anomalieën: verschijnselen die niet goed te verklaren zijn door de bestaande theorieën. Wanneer zulke problemen zich opstapelen, kan er een crisis ontstaan. Uiteindelijk kan dit leiden tot een paradigmaverschuiving, waarbij een nieuw paradigma het oude vervangt. Zo’n overgang noemt Kuhn een wetenschappelijke revolutie.
Volgens Kuhn zijn oude en nieuwe paradigma’s incommensurabel. Dat betekent dat ze niet dezelfde begrippen en uitgangspunten gebruiken, waardoor ze moeilijk neutraal met elkaar te vergelijken zijn. Met andere woorden, ze spreken niet dezelfde taal. Daardoor is het volgens Kuhn ook niet vanzelfsprekend dat een nieuw paradigma dichter bij de absolute waarheid staat dan het vorige.
Wetenschap ontwikkelt zich dus volgens Kuhn niet als een rechte lijn van steeds meer waarheid, maar steeds een nieuwe cyclus van ideeën.
Auteur: A. Bulder